Abantu ba muno nshiku balipalamina sana ku magesi. Ukusangaamaka ya malaiti, abantu babomfya imisango yalekanalekana iya maka, ukusanshako amafuta ya fiko, amaka ya menshi, amaka ya mwela, amaka ya kasuba, amaka ya kemikali, na maka ya nyukiliya, ukupilibula aya maka ukuba amaka ya malaiti aya kubomfya. Pa kati ka ifi, ifibombelo ifingapilibula amaka ayafuma ku fya kupangapanga ifya kemikali ukuba amaka ya malaiti fiitwa intulo sha maka ya kemikali (ifyo beta ukuti amabatiri).
Ukutunguluka kwa ntulo sha maka sha kemikali kuti kwakonkwa ukubwelela ku numa mu mwanda wa myaka uwalenga 18. Mu 1786, umusambi wa fya mweo uwa ku Italy Garvani amwene pa muku wa kubalilapo ukukonkana kwa mishipa ya ku makasa ya cula ilyo balefwailisha ukuputula kwa cula kabili aipeele ishina lya kuti amaka ya bumi. Pa numa, mu 1800, umusambi umbi uwa ku Italy, Volta, ukushintilila pa kufwailisha kwa kwa Garvani, asontele icishinka cipya: asumine ukuti ukutenta kwa makasa ya cipupu kwalefuma ku maka yafuma ku kukumana kwa fimuti ifyapusanapusana. Ukushintilila pali iyi ntontonkanya, Volta abikile amapepala ya zinc na mukuba ukupilibula no kuyapaatulako ne nkanda iyabikwa mu menshi ya mucele, eico apangile intuntuko ya maka ya kemikali iya kubalilapo iya cine cine iya calo conse, umutuntulu wa Voltaic uwaishibikwa, nga fintu cilangishiwa mu cilangililo 1-3. Mu 1836, umubomfi wa ku Britain uwapangile ifintu Daniel alilungike imipangile ya Volta no kupanga amabatiri ya Daniell ayabomba bwino. Ukutula ilya nshita, ubuteko bwa mabatiri bwaingila mu nshita ya kukula bwangu, ne misango ya mabatiri ayapya pamo nga amabatiri ya lead, amabatiri ya zinc, na cadmium ya nikel yalefuma umo pa numa ya umbi. Ukutula pa kutendeka kwa mwanda wa myaka uwalenga 20, ukupitila mu kulunduluka kwa fya sayansi, ifipe ifingi ifya pa muulu ifya mabatiri fyapangilwe, ukusanshako amabatiri ya silfere, amabatiri ya cimuti, amabatiri ya nickel, amabatiri ya cimuti, amabatiri ya lithium, na amabatiri ya lithium-ion. Ifi ifipya nomba filebomfiwa sana mu fifulo ifingi ifya mikalile ya muno nshiku.
Pali ino nshita, kuli imisango iingi iya ma battery ayashitishiwa, kabili inshila sha kufibikamo shalipusana. Ukulingana no musango wa fya kupangapanga ifyabomfiwa, kuti fyaputulwa mu fiputulwa ifingi: ifyo fibomfya ifya kupangapanga ifya menshi ifya acid nga fintu fya kupangapanga fiitwa amabatiri aya acid; abo ababomfya amenshi ya alkali beta ati amabatiri ya alkali; abo ababomfya amenshi ayabulamo ubusanso beta ati amabatiri ayabulamo ubusanso; kabili amabatiri ayabomfya ifya kupangapanga ifya mweo yaitwa amabatiri ya fya kupangapanga ifya kupangapanga. Ukulundapo, kuli amabatiri ayakosa-ayapangwa ukulingana na maka ayakosa; kabili amabatiri ayabomfya umucele uwasunguluka nga fintu amafuta ya mulilo yaitwa amabatiri ya mucele uwasunguluka aya mulilo wa mulilo.
Ilingi line, amabateri yasontwa ukulingana ne mibombele yabo ne mibombele ya kusungilamo amaka, ilingi line yaponena mu fiputulwa fine ifikulu:
Amabatiri aya kubalilapo
(1) Amabatiri ya kubalilapo, ayaishibikwa na kabili nga ama cell ya galvanic, yalosha ku musango wa batiri uushabweshiwa ku cifulo ca iko ica kubalilapo pa numa ya kufumyapo amaka ukupitila mu kubwesha amaka. Ici cipilibula ukuti amabatiri ya musango yo kuti yabomfiwa fye umuku umo. Icilengele ukuti amabateri aya kubalilapo tayabwekeshiwepo amaka ni co imibombele yabo iya kemikali iya mukati tayabwelulushiwa, nangu nga cakutila kuti yabwelulushiwa, ukufikilisha imibombele iyabwelulushiwa mu mibele ya kucita kwalyafya nga nshi. Amabatiri ya zinc{5}}amabatiri ya mangane na lithium manganese ni fya kumwenako fibili ifyaishibikwa ifya mabatiri ya kubalilapo.
Amabatiri ya cibili
(2) Amabatiri ya bubili, na kabili ayaishibikwa nga mabatiri ya kusungilamo, ni mabatiri aya kuti yabweseshamo ifintu fya iko ifya mukati ku mibele ya iko iya pa ntanshi ya -ukufumyapo ukupitila mu kubweseshamo amaka pa numa ya kufumyapo, eico ukulenga ukubomfya kwa muputule. Aya mabatiri yabomfiwa sana mu mikalile ya cila bushiku na mu kupanga ifya kupangapanga. Amabatiri ya bubili ayaimikilila yasanshamo amabatiri ya asidi, amabatiri ya nickel, na amabatiri ya lithiamu.
Amabatiri ya kusungilamo
(3) Amabatiri ya kusungilamo, na kabili ayaishibikwa nga amabatiri ayabomfiwa, yaishibikwa pa mulandu wa kuti ifintu ifibomfiwa ifyakwata amafuta ya mulilo ne fya mulilo fya mulilo fyashala ifyapusana ilyo balesunga, nelyo ukuti amafuta ya mulilo yaba mu cifulo ca kukanabomba. Ifi fipe fitendeka fye ukubomba nga fyakabilwa, pa numa ya kufibomfya ukupitila mu kufibika mu mubili nelyo mu nshila shimbi. Pa mulandu wa kuti ifintu ifisuma ne fibi ifya kupangapanga ifya kupangapanga tafyafuma fye fyeka ilyo balefisunga, aya mabatiri yaliwama nga nshi ku kusunga inshita itali. Amabatiri ya zinc na ya mukuba ni misango ibili iyaishibikwa iya mabatiri ya kusungilamo ifipe.
Amafuta ya mafuta
(4) Amaselo ya mafuta, ayaishibikwa na kabili nga amabatiri ayatwalililako, yalikwata ifintu ifishabomba ifya kupanga amafuta ifibomba nge fifulo fya kupangapo amafuta. Ifintu ifibomfiwa ififwaikwa ku ma electrode ayasuma na ayabipa fyasuminishiwa kunse kabili fyatwalilila ukupeelwa kuli battery ilyo ilebomba, eico ukupeela amaka ayatwalilila. Amaselo ya mafuta ukucila pali yonse yalikwata amaselo ya mafuta aya kwalula ama proton na amaselo ya mafuta aya alkaline.
Ukulingana ne misango imbi iya maka, intuntuko sha maka sha kemikali shaishibikwa pa mulandu wa kwalula amaka yabo ayakulisha, ukwangufyanya ukubomfya, ukucingililwa ukwakulisha, ukwangufyanya ukucefyako, no bucibusa bwa cifulo. Iyi mibele ilenga amabateri ukuba ayacindama mu mikalile ya cila bushiku na mu kupanga ifya kupangapanga. Ukupanga amabateri ya kusungilamo amaka takwapusanako ukufuma ku kulunduluka kwa mutundu onse no kupanga ifya kupangapanga; pa nshita imo ine, ukupanga amano ya battery na kabili kulatungilila ukufwailisha na fimbi no kulunduluka mu fya kupangapanga ne fya sayansi.
E ico, umulimo wa mabateri ya kusungilamo amaka ucili ne subilo lya kulunduluka ilikalamba pa nshita ntali iya ku ntanshi.